Ӧткӧн неделеде социологиялык шиҥжӱлер ӧткӱрер "Левада-центр", орооныстыҥ эл-јоны јарлу башкараачыларынаҥ кемге кандый бӱдӱмји эдип турганын билерге, "ачык сурак" деп адалган эп-сӱмеле шиҥжӱ иш ӧткӱрип, президент Владимир Путинге 23, премьер-министр Михаил Мишустинге, ЛДПР-дыҥ башчызы Владимир Жириновскийге ле коруланар министр Сергей Шойгуга 10, Хабаровский крайдыҥ губернаторы болгон Сергей Фургалга 3 процент улус бӱдӱмји эткендерин јартаган. "Ачык сурак" ("открытый вопрос") деген эп-сӱмеде политиктердиҥ ады-јолын социологтор эмес, а кижилер бойлоры адагылайт. Мында кайкагадый эки айалга, баштапкызында, В.Путинге бӱдӱмји, былтыргы јылдагызына кӧрӧ, 50 процентке јуук астаганы, экинчизинде, бир ле ай кайра текши ороондо кӧп улуска таныш эмес болгон С.Фургал ӱч процент ӱндер алганы болды...

 

Калганчы ӧйдӧ кӧп улус В.Путинди не јаратпай барганы јаан ла јажыт эмес, јайым политологтор олордыҥ ӱч јаан деген шылтактарын кажы ла кӱн адайдылар: а) пенсияга чыгар ӧй беш јылга кӧдӱрилгени; б) коронавирустыҥ ӧйинде бункердеҥ чыкпай, эмчилердиҥ су-кадыгын ла јӱрӱмин корулаарына, кичӱ ле орто бизнести аргадаарына, текши эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин кичеерине јеткил-бӱткӱл акча-манат чыгарбаганы; в) президент болор ӧйин база 12 јылга кӧптӧдип алганы. Хабаровский крайдыҥ губернаторы болгон С.Фургалдыҥ рейтингин оны айландыра болуп турган керектер кӧдӱрет. Је бу болуп турган керектердиҥ јартамалы эки башка. Темдектезе, федерал јаҥдардыҥ јетиргениле, С.Фургал 15 јыл кайра, бизнесте иштеп турала, конкуренттеринеҥ эки кижини ӧлтӱрткен ле бир кижини ӧлтӱртерге сананган. Оныҥ учун оны арестовайтайла, Москваныҥ Лефортово тӱрмезине отургызып, шылу ӧткӱргилейт, а крайдыҥ албатызы, анчада ла тӧс каланыҥ, Хабаровсктыҥ улузы 23 кӱнге улайын, иштеер кӱндерде бир катаптаҥ, амыраар кӱндерде эки катаптаҥ санкция берилбеген митингтер ӧткӱргилеп, губернаторысты кайра экелигер, шылу да, јаргы да Хабаровскто ӧтсин деп некейдилер. Булардыҥ база бир сӱреен башкаланып турган јетирӱлери санкция јогынаҥ ӧткӱрилип турган митингтердиҥ туружаачыларыныҥ тоозы болот. Темдектезе, јаан изӱ айдыҥ суббот 11, 18, 25 кӱндеринде ӧткӧн эҥ кӧп улусту митингтердиҥ туружаачыларыныҥ тоозын МВД ла элбеде јетирӱлер эдер федерал эп-аргалар 12 муҥ деп јарлагылаган болзо, митингтиҥ туружаачылары ла элбеде јетирӱлер эдер јайым эп-аргалар баштапкы субботто 35 муҥ, экинчи ле ӱчинчи субботтордо 50 муҥга јуук кижилер болгон деп јетиредилер...
Хабаровский крайда бӱгӱн болуп турган керектерде ӱч субъекттиҥ јилбӱлери тӱртӱшкени јарт кӧрӱнет. Баштапкызы – Сергей Фургал, экинчизи – Хабаровский крайдыҥ албаты-јоны, ӱчинчизи – федерал тӧс јер.
 
Хабаровский край
 
Бӱгӱн Хабаровский крайда не болуп турганын билерге элдеҥ ле озо оныҥ јерине, байлыктарына ла улузына ајарар керек. Теҥисти, талайды јакалай чӧйилген крайдыҥ јериниҥ кеми 800 000 экче километр. Темдектезе, Кӱнбадыш Европаныҥ је деген государствозы Германия јериниҥ кемиле Хабаровский крайдаҥ эки катапка ас. Је мындый јаан јерде јуртээлемдик, кыра тартар, аш отургызар јерлер сӱреен ас, јӱк ле 0,1 процент, артканы тайга. Тайганыҥ агашту јерлериниҥ кеми 520 000 экче километр, эмезе 66 процент. Оныҥ учун агаш элем – крайдыҥ экономиказыныҥ озочыл деген бӱдӱми. Је кезилген агаштыҥ 90 процентке јуугы Китайга садылат. Крайдыҥ экономиказыныҥ экинчи јаан бӱдӱми – балыкташ, је 10 јуук јаан рыбоперерабатывающий заводтор ло ондый ок ондор тоолу оок заводтор иштеп, 80 рыболовецкий керептер јӱк Охотский ле Японский талайларда эмес, а Берингово талайда да балыктагылап турган болзо, отрасльда бийик ӧзӱм јок, бар аргалар јӱк ле 25 процентке тузаланылат.
Јуучыл техника чыгарар заводтор Комсомольске-на-Амуреде тургулайт. Гражданский Сухой Супер Джет (SSJ-100), "Боингтиҥ запчастьтарын, "јуучыл Су-35 (4++ поколение) ле Су-57 (5 поколение) самолеттор ло сууныҥ ӱстиле јӱрер јуучыл "корвет" керептер чыгарар заводтор кем јок иштейдилер. Мыныҥ ӱстине гражданский керептер чыгарар јаан эмес заводтор база бар. Аккумуляторный ла кабельный јаан заводтор бар. "ДальЭнергоМаш" јаҥы ӧйдиҥ газовый турбиналарын ла компрессорлорын чыгарат, а "АмурМеталл" завод Ыраак Кӱнчыгыштыҥ сок јаҥыс металлургический заводы болот. Је бу тоологон ончо производствоны ты-ыҥ эттире кӧдӱрип, албаты-јонды ишле јеткилдеп ийерге Москванаҥ јаан болуш јок. Ол ок ӧйдӧ крайдыҥ јанында турган Јопон, Тӱштӱк Корея ла Китай сӱреен тыҥ ӧзӱм алынат ла ол государстволор улузы иштезин, байызын деп јаан аргалар тӧзӧп тургандары иле билдирет ле јарт кӧрӱнет. Хабаровский крайдыҥ албаты-јоныныҥ Москвага кыјыраҥ болуп турган тӧс шылтагы мында туру. Олор бойлорын федерал тӧс јер ундып койгон, албаты деп бодойдылар.
Хабаровский крайды калганчы ӧйлордӧ Виктор Ишаев (1991-2009), Вячеслав Шпорт (2009-2018), Сергей Фургал (2018-2020) башкаргандар. Баштапкы губернаторды крайдыҥ албаты-јоны ӱч катап, 1996 јылда 76, 93 процентле, 2000 јылда 87,84 процентле, 2004 јылда 85,34 процентле јӧмӧгӧн болгон. Ол крайдыҥ экономиказын ӧскӱрерине ле албаты-јонныҥ јадынын јарандырарына албаданып иштеген, Москваныҥ бизнесин крайга кийдирбеген. 2019 јылда В.Ишаевке ПАО "Роснефтьтиҥ" акчазын уурдаган деп уголовный керек ачылган. Тургуза ӧйдӧ ол домашний арестте отурат, шылу иш ӧдӧт. Президент В.Путин В.Шпортты Хабаровский крайга удурум губернатор эдип В.Ишаевтиҥ ордына ийген болгон, эки айдаҥ ол губернаторго окылу кӧстӧлгӧн. 2013 јылда губернатордыҥ талдаштарына "Единая Россияныҥ" кандидады болуп, јеҥӱни 63,92 процентле алган. Ижинде Москванаҥ јаан камаанду болгоны учун албаты-јон оны јаратпаган, В.Шпорт губернатор тушта крайдыҥ кӧп ар-јӧжӧзи ле байлыктары москвичтердиҥ колына кирген. Оныҥ учун ол 2018 јылда С.Фургалга баштапкы турда 00,19 процентке, экинчи турда 41,60 процентке јеҥдирткен.

 

Сергей Фургал
 
С.Фургал Хабаровский крайда ла чыккан-ӧскӧн, медицинский институт божоткон, 1992-1999 јылдарда врач-терапев, врач-невролог болуп иштеген, оноҥ бизнеске барган. Баштап Китайдаҥ айыл-јуртка керектӱ товарлар импортировать эткен, китайларга агаш саткан. 2005 јылдаҥ ала сынган-чачылган чой ло темир јууп баштаган, бӱгӱн кезик улус Фургалды "темирдиҥ кааны" деп адайдылар, нениҥ учун дезе оныҥ алдындагы ӱйи Лариса Стародубцева ла нӧкӧри Николай Мистрюков "Торэкс" компания ажыра "АмурМетталдыҥ" учредители болгондор. Документле С.Фургал ла Л.Стародубцева айрылыжып калгандар, ӱч бала азырагандар.
Политикада јолын ол ЛДПР-дыҥ јербойындагы бӧлӱгин акча-манатла јӧмӧӧринеҥ баштаган. 2005-2007 јылдарда Хабаровский крайдыҥ Законодательный Думазыныҥ депутады, 2007-2018 јылдарда Россия Федерациязыныҥ Государственный Думазыныҥ депутады болгон. 2013 јылда Хабаровский крайдыҥ губернаторыныҥ ээчий талдаштарына ЛДПР-дыҥ кандидады болуп туружала, "Единая Россияныҥ" кандидады Вячеслав Шпортко јеҥдирткен. 2018 јылда Хабаровский крайдыҥ губернаторыныҥ ээчий талдаштарына база ЛДПР-дыҥ кандидады болуп туружала, ол ло "Единая Россияныҥ" В.Шпорттын экинчи турда јеҥген.
С.Фургал 9 ай губернатор болуп иштейле, крайдагы башкаруныҥ јааныныҥ ордынчыларын тал-ортолой астаткан, крайдагы башкаруныҥ турчылары командировкаларга бюджеттиҥ акчазыла бизнес-классла учарын токтоткон, бойыныҥ ишјалын ла алдындагы госслужащийлерге ле депутаттарга ӱзеери тӧлӧп турган акчаларды астаткан, 150 миллион салковойго турар сомнительный ла неэффективный государственный закупкаларды токтоткон, башкаруныҥ балансында турган баалу яхтаны саттырткан, крайдыҥ школдорында бастыра балдар тӱҥей ажанарын јеткилдеген.
С.Фургал 2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинде эртен тура ишке барып јадарда, ФСБ-ныҥ спецназы ла Шылу комитеттиҥ ишчилери оны арестовайтайла, самолетло Москвага аткаргандар. Москвада Басманный районный јаргы оны тӱрмеде эки ай, сыгын айга јетире отурар эдип јаргылаган. Бу јӧпкӧ аппеляция берилерде, Москваныҥ городской јаргызы Басманный районный јаргыныҥ јӧбин ол ло бойы арттырган. Россия Федерациязыныҥ Шылу комитединиҥ председатели Александр Бастрыкин элбеде јетирӱлер эдер федерал эп-аргаларга шылучылар С.Фургалдыҥ бурузын илелегендери керегинде јаҥыс катап јетирбеген. Је шыладып турган губернатор бойына буруны алынбаган.
 
Хабаровский крайдыҥ албаты-јоны
 
Хабаровский крайдыҥ албаты-јоны федерал тӧс јер С.Фургалга уголовный керек ачканын политический заказ деп оҥдоп, 23 кӱн улайын митингеп, губернаторысты кайра экелигер деп некейдилер. Олордыҥ баштапкы кричалкалары "Я/Мы Фургал", "Свободу Фургалу!", "Честный суд в Хабаровске!", "Путин – вор!" болгон. Качан јаан изӱ айдыҥ 20-чи кӱнинде президент Владимир Путин С.Фургалды бӱдӱмјизин јылыйткан деп ижинеҥ јайладып, оныҥ ордына Михаил Дегтяревты удурум губернатор эдип ийерде, кричалкалар "Мы здесь власть!", "Это наш край", "Пока мы едины – мы непобедимы!", "Долой царя", "Россия, просыпайся", "Путина в отставку", "Я, мы, он, она  – за Фургала вся страна!", "Чемодан – вокзал – Самара!", "Дегтярев, уходи!", "Дегтярев, в баню!" деп солынган. 
Крайдыҥ албаты-јоны Сергей Фургалды "народный губернатор" деп адагылайт. Ол 2013 јылда Хабаровский крайдыҥ губернаторыныҥ ээчий талдаштарында ЛДПР-дыҥ кандидады болуп туружарда, ӱнбереечилер ого 19,14 процент ӱндер берген болгон, а "Единая Россияныҥ" кандидады Вячеслав Шпортко 63,92 процент ӱндер алып, талдаштарды  јеҥген, явка ол талдаштарада 33,88 процент болгон. С.Фургал 2018 јылда Хабаровский крайдыҥ губернаторыныҥ ээчий талдаштарына база ЛДПР-дыҥ кандидады болуп туружарда, ӱнбереечилер ого баштапкы турда 35,81 процент ӱндер бергендер, а "Единая Россияныҥ" кандидады В.Шпорт 35,62 процент ӱндер алып, С.Фургалга 675 ӱнге јеҥдирткен, явка ол талдаштарада 36,09 процент болгон. Экинчи турда С.Фургал 69,57 процент, В.Шпорт 27,97 процент ӱндер алгандар, явка 47,49 процент болгон. Оноҥ ло бери Хабаровский крайдыҥ албаты-јоны ӱндерин партиялардаҥ ЛДПР учун бергендер. 2019 јылда Хабаровский крайда тӧрт јаан талдаштар ӧдӧрдӧ, Хабаровский крайдыҥ Законодательный Думазына ӧткӧн 36 депутаттаҥ 30 депутат ЛДПР-даҥ, Хабаровск каланыҥ городской думазына ӧткӧн 35 депутаттаҥ 34 депутат ЛДПР-даҥ талдалгандар, Комсомольск-на-Амуре бӱткӱлинче ле Хабаровсктыҥ кезик јерлери кирген 70 №-лӱ округла Россия Федерациязыныҥ Государственный Думазына Иван Пиляев ле Комсомольска-на-Амурениҥ мэрине Александр Жорник тудулгандар, булар экӱлези база ЛДПР-дыҥ турчылары болгондор.
Хабаровский крайдыҥ албаты-јоны федерал тӧс јер олорды шак бу ӱнбериштер учун кыстайт деп бодойдылар. Олордыҥ санаазыла, Москваныҥ крайды кысташтары ӱч бӧлӱктеҥ турат: а) 2018 јылдыҥ сыгын айында олор губернаторго С.Фургалды туткылап аларда, јаҥар айда президент В.Путин олорды мокодорго бойыныҥ указыла Ыраак Кӱнчыгыштагы федерал округтыҥ тӧс калазын Хабаровсктаҥ Владивостокко кӧчӱрет. Ол тушта крайдыҥ губернаторы С.Фургал федерал тӧс јердиҥ мындый алтамын кезем јаратпай тургандарын ачык-јарык угускан; б) крайдыҥ губернаторына экинчи јаан согулта 2019 јылда ЛДПР крайдыҥ бастыра талдаштарын јеҥип алган кийнинде болгон. Ол тушта Ыраак Кӱнчыгыштагы федерал округта Россия Федерациязыныҥ президентиниҥ чыгартылу кижизи ле Россия Федерациязыныҥ Башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Юрий Трутнев Хабаровскта јаан јуун ӧткӱрип, С.Фургалды "по цифрам история выглядит очень грустно. Рейтинг губернатора растет, а президента падает" деп адылган; в) ӱчинчизинде, 2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-чи кӱнинде федерал Конституцияныҥ јаҥыртулары аайынча ӱнбериште Хабаровский крайда явка – 41,68, "за" – 62,28 ле "против" – 36,64 болордо, федерал тӧс јер јаан изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинде С.Фургалды 15 јылга кайра конкуренттерин ӧлтӱрер организованный группа тӧзӧгӧн деп бурулап, арестовайтайла, Москвага аткарган.
Крайдыҥ албаты-јоны онойдо ок С.Фургалга уголовный керек ачылганында коррупционный тӧзӧлгӧ база бар деп бодойдылар. Губернатордыҥ алдындагы ӱйи Л.Стародубцева ла нӧкӧри Н.Мистрюков "Торэкс" компания ажыра "АмурМетталдыҥ" учредители болуп, металлургический заводтыҥ 25 процент акцияларын ээленгендер. 2019 јылдыҥ кӱзинде Н.Мистрюков база ла 15 кайра улус ӧлтӱрткен кижилер учун буруладып, эмдиге јетире Москвада тӱрмеде отурып, баштапкызында, бойыныҥ 25 процент акцияларын заводтыҥ база бир учредителине Павел Бельскийге садат, экинчизинде, оны бурулап турган уголовный керекти С.Фургал башкарган деп показаниелер берет. П.Бельскийди президент В.Путинниҥ јуук нӧкӧрлӧри Аркадий ле Борис Ротенбергтерле колбойдылар, а ЛДПР-дыҥ башчызы Владимир Жириновский оны "московский мафиоза" деп адаган. Агалу-ийнилу Ротенбергтер 2015-2018 јылдарда Крым јаар 227 миллиард 92 миллион салковойго турар поездтер ле кӧлӱктер јӱрер кӱрлерди ӱлекердеҥ ала баланска кийдирерине јетире ӧткӱргендер. Эмди карындаштар материкте Сахалин ортолык јаар 450 миллиард салковойго турар поездтер ле кӧлӱктер јӱрер кӱрлер тударга јадылар. "АмурМеталл" завод Ыраак Кӱнчыгыштыҥ сок јаҥыс металлургический заводы болгонына ајаарзабыс, албатыныҥ ӧрӧлӧй бичилген санаазы чек ле тӧзӧлгӧ јок деп айдып болбозыс. Аркадий ле Борис Ротенбергтерге јаан кӱр тударга јаан завод керек эмей.
Ӧткӧн неделеде социологиялык шиҥжӱлер ӧткӱрер "Левада-центр", орооныстыҥ эл-јоны бӱгӱн Хабаровский крайда болуп турган керектерди канайда кӧрӱп тургандарын шиҥдеп, 83 процент кижилер ондо федерал тӧс јерге удурлажулар болуп турганын чокым билерин, 26 процент кижилер ондо болуп турган керектерди угуп, кӧрӱп, јилбиркеп тургандарын, 57 процент кижилер Хабаровский крайда та не де болуп турганын, та кайдаҥ да уккандарын, 45 процент кижилер ондо болуп турган удурлажуларды јарадып тургандарын, 26 процент кижилер ондогы удулажуларга нейтральный болгондорын, 17 процент кижилер ондогы удулажуларды јаратпай тургандарын илелегендер. Экинчизинде, куран айдыҥ 1-кы кӱнинде Хабаровсктогы удурлажуларды јӧмӧгӧн акциялар Комсомольск-на-Амуреде, Южно-Сахалинскте, Москвада, Сургутта, Владивостокто, Новосибирскте, Краснодарда, Тверьде, Омскто, Екатеринбургта, Иркутскта, Архангельскте, Мурманскта, Челябинскте, Ростов-на-Донуда, Горно-Алтайск ла ӧскӧ дӧ калаларда кайда да кӧп улусту, кайда да ас улусту ӧткӧн. Полиция Москвада – 13, Санкт-Петербургта – 10, Владивостокто – 5, текшилей 100-ке јуук кижилерди тудуп, протоколдор тургузала, божодып ийген. Мындый керектер Хабаровский крайда болуп турган удурлажуны кӧргӱзеринде интернет, социальный сетьтер, јайым телеграм-каналдар ла видеоблогтор элбеде јетирӱлер эдер федерал эп-аргаларды акалап турганын темдектейт. Мынаҥ чикелей айтса, федерал тӧс јердиҥ элбеде јетирӱлер эдер федерал эп-аргаларында бӱгӱнги Хабаровский край керегинде айтпаза, кӧргӱспезе, ороонныҥ улузы ондо не болуп турганын билбес деген ижемјизи јӱрӱмде бӱтпей калганын керелейт.
Хабаровский крайда бӱгӱн болуп турган керектерде ӱч субъекттиҥ (баштапкызы – Сергей Фургал, экинчизи – Хабаровский крайдыҥ албаты-јоны, ӱчинчизи – федерал тӧс јер) јилбӱлери тӱртӱшкен болзо, эмди олорго тӧртинчи субъект болуп Сергей Дегтярев кожулган.
 
Сергей Дегтярев
 
Хабаровский край уголовный керек ачылган губернаторы С.Фургалдыҥ јайымы учун удурлажулар баштаганыныҥ 9-чы кӱнинде президент Владимир Путин С.Фургалды бӱдӱмјизин јылыйткан деп ижинеҥ јайладып, оныҥ ордына удурум губернаторго ЛДПР-дыҥ турчызын Михаил Дегтяревты кӧстӧгӧн. Бу кижи С.Фургал јанынаҥ куучыннаҥ кыйыжып, митингтеген улустаҥ тууралап турарда, удурлажаачылар митингтеринде "Дегтярев, уходи!", "Чемодан – вокзал – Самара!", "Путина в отставку" деген некелтелерин кыйгырып баштагандар. Бир неделе ижинде М.Дегтяревтыҥ кулакка угулар, кӧскӧ кӧрӱнер, колго тудулар эдип эткен ижи – алдында С.Фургалдыҥ крайдагы башкаруныҥ јамылулары командировкаларга бюджеттиҥ акчазыла бизнес-классла учарын токтотконын ла башкаруныҥ балансында турган баалу яхтаны саттыртканын токтотконы болгон. Је бир канча ӧйдӧҥ ол чиновниктер бизнес-классла учар јарадуны мен этпегем, ол "диверсия" болгон деп актанган, а яхтаны аукционноҥ садарын кем айрыганы јанынаҥ јетирӱ этпеген. М.Дегтяревты крайдыҥ улузы "клоун" деп адап, келер талдаштарда ол до учун, ЛДПР да учун ӱндерин бербес кӱӱндӱлерин угускылайт.
Президенттиҥ администрациязы М.Дегтяревты Хабаровск јаар крайдыҥ албаты-јонын ла ЛДПР-ды базынчыктап ийгени јарт. Удурум губернаторды Хабаровский крайла С.Фургал ла ол јаҥыс партияныҥ турчылары болгондорынаҥ ӧскӧ не де колбобойт. Президенттиҥ администрациязы лдпровец М.Дегтяревтоҥ крайдыҥ албаты-јоны чӧкӧзӧ, талдаштарга оныҥ ордына единорос чыгарып келерге турганы сезилет.

Федерал тӧс јер
 
Федерал тӧс јер (орус тилле, "федеральный центр") элбек оҥдомол, темдектезе, бу сӧсколбуныҥ синонимине Москва эмезе федерал јаҥдар дегени келижет. Москва јаан ла федерал јаҥдар кӧп учун бу бичимелде федерал тӧс јер деп берилип турган оҥдомолго элдеҥ ле озо орооныстыҥ президентиниҥ администрациязы ла јаҥныҥ партиязы "Единая Россия" кирет, нениҥ учун дезе калганчы 20 јылга Россияда ич политиканы президентиниҥ администрациязы башкарат ла "Единая Россия" бу органныҥ кару "балазы" болот. Президенттиҥ администрациязында ич политика учун 2004-2008 јылдарда Владислав Сурков, 2011-216 јылдарда Вячеслав Володин каруулу болгон, а 2016 јылдаҥ ала бӱгӱнги кӱнге јетире Сергей Кириенко иштейт. Керектиҥ чынын айтса, 2018 јылда Сергей Фургалды крайдыҥ губернаторына турушсын деп президенттиҥ администрациязы бойы айбылаган. Нениҥ учун дезе губернатор болуп бир срокты иштеп койгон единорос Вячеслав Шпортко экинчи катап губернаторго ӧдӧргӧ, технический кандидат керек болгон... Је талдаштардыҥ баштапкы турында В.Шпорт С.Фургалга 675 ӱнге јеҥдиртип ийерде, президенттиҥ администрациязы олорды баштапкызы – губернатор, экинчизи – губернатордыҥ баштапкы ордынчызы болор јӧптӧжӱге келзин деп некеген. В.Шпорт ло С.Фургал баштап јӧптӧжӱни јаба ла окылу, ӧскӧртӧ айтса, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар ажыра ӧткӱрер болгондор, је бир канча ӧйдӧҥ јӧптӧжӱ тургузылганы керегинде кожо эмес, а кажызы ла таҥынаҥ окылу угускандар. База бир канча ӧйдӧҥ С.Фургал губернатордыҥ баштапкы ордынчызы болорынаҥ јаза мойноп, экинчи турда В.Шпортты 41,60 процентке јеҥип алган. С.Фургал – 69,57 процент, а В.Шпорт – 27,97 процент ӱндер алгандар. Ӱч айдаҥ президент В.Путин Ыраак Кӱнчыгыштагы федерал округтыҥ тӧс калазын Хабаровсктоҥ Владивостокко кӧчӱрген. Бир јылдаҥ талада Хабаровский крайдыҥ законодательный думазына, Хабаровск каланыҥ городской думазына, Россия Федерациязыныҥ Государственный Думазыныҥ депутадына ла Комсомольска-на-Амуре каланыҥ мэрине тӧрт јаан талдаштар ӧдӧрдӧ, президенттиҥ администрациязы бастыра бар аргаларын "Единая Россия" јеҥерине ууламјылаган. Је "Единая Россия" бастыра талдаштарды ЛДПР-га јеҥдиртип алган. База бир јылдаҥ Россия Федерациязыныҥҥ Конституциязына јаҥыртулар эдери аайынча ӱнбериш ӧдӧрдӧ, президенттиҥ администрациязынаҥ крайдыҥ јаҥдарына Хабаровский край ӱнбериште эрчимдӱ туружып, федерал Конституцияга јаҥыртулар эдерин талдама јӧмӧзин деп некеген. Је талдаштардыҥ турултазында Хабаровский край, Россия Федерациязыныҥ 85 субъеги ортодо явкала (41,68 процент) – калганчы 85-чи, "эйе" ӱнберишле (62,28 процент) – 81-чи, "јок" ӱнберишле (36,64 процент) – база 81-чи јерлер алган. Јаан изӱ айдыҥ 9-чы кӱнинде Москванаҥ ФСБ-ныҥ ла Следственный комитеттиҥ улузы келип, С.Фургалды арестовайтайла, самолетло Лефортового аткаргандар. Олордыҥ јетиргениле, Хабаровский крайдыҥ губернаторы 2004-2005 јылдарда конкурент аргачыларды ӧлтӱрткен ле ӧлтӱртерге сананган деп буруладат...
С.Фургалдаҥ башка федерал тӧс јер бу кире ӧйгӧ јетире текши тооло 12 губернаторго уголовный керектер ачкан болгон. Олордыҥ тоозында "карын алган" деп 2017 јылда Леонид Маркелов (Марий Эл Республика), Александр Соловьев (Удмурт Республика), Михаил Юревич (Челябинский область), 2016 јылда Никита Белых (Кировский область) ла 2011 јылда Вячеслав Дудка (Тульский область), "злоупотребление должностными полномочиями" деп 2019 јылда Павел Коньков (Ивановский область), Александр Винников (Еврейский автном область), 2015 јылда Николай Денин (Брянский область), Александр Хорошавин (Сахалинский область) ле 2014 јылда Василий Юрченко (Новосибирский область), "уурданарга каршулу сообщество тӧзӧгӧн" деп 2015 јылда Вячеслав Гайзер (Коми Республика) ле 2016 јылда Владимир Торлопов (Коми Республика) бурулаткандар. Орус албатыда 13 деген тоо ырызы јок тоо деп чотолып, "чертова дюжина" деп адалганы тегин эмес ошкош. Федерал тӧс јер 13-чи губернаторды, Сергей Фургалды, арестовайтайла, коркышту тыҥ удурлажуга туштаган. Хабаровский крайдыҥ албатызы, анчада ла Хабаровск ло Комсомольск-на-Амуре калалардыҥ улузы 32-чи кӱн улайын, иштеер кӱндерде бир катаптаҥ, јӱстер тоолу улусту, амыраар кӱндерде эки катаптаҥ, муҥдар тоолу улусту санкция берилбеген митингтер ӧткӱргилеп, губернаторысты кайра экелигер, шылу да, јаргы да Хабаровскто ӧтсин деп некейдилер... Калганчы амыраар кӱндерде јаан митингтер болордо, кричалкалар там ла кӧптӧп, "Мы не колония!",  "Долой путинский беспредел", "Позор российским СМИ", "Полиции позор" деген кыйгырыштар угулган. База "Просыпайтесь города, с нашей Родиной беда", "Нам нужна поддержка всей страны", "Руки прочь от Байкала!", "Находка, мы с тобой, не будет минерального завода!" деген кыйгырыштар болгон. Је митингердиҥ тӧс некелтези болуп, "Свободу Фургалу", "Фургал не убийца", "Открытый суд в Хабровске!" деген кычырулар угулган. Ӧткӧн субботто митингтеген улустыҥ тоозын каланыҥ администрациязы 2,5 муҥ кижи деп берген болзо, митингте турушкан улус, бу митинг јаан изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде болгон баштапкы митингтеҥ ас болгонын јетиргендер.

Сергей Фургал

 
С.Фургалды "народный губернатор" деп кӧп сабада ачык-јарык кылык-јаҥы учун айдадылар. Ол јурт јерде кӧп балдарлу биледе онынчы бала болуп чыккан-ӧскӧн. Ол аргалу-чакту болуп байыйла да, Госдуманыҥ депутады, крайдыҥ губернаторы болуп кӧдӱрилеле де албатынаҥ ырабаган. Темдектезе, С.Фургал "ЦСКА-Хабаровсктыҥ" ойындарына улайын келип, тегин болельщиктердиҥ ортозына отурып, јербойыныҥ футболы, футболисттери учун јаантайын "оорыйт". Ижинде ол социальный сетьтер ажыра улустыҥ проблемаларын угуп, јууп, олорды бӱдӱрзин деп, јербойыныҥ јаҥдарын некейт. Ижине каруулу эмес чиновниктерди албаты угар, кӧрӧр эттире арбанарын јарадат. Темдектезе, крайдыҥ школдорында јокту билелердиҥ балдары, ада-энелери курсакка акча табыштырып болгылабай тургандары учун, эки башка (јокту балдар – уйан, бай балдар – талдама) ажанып тургандарын токтодорго, бастыра балдар тӱҥей ажанарын јеткилдеерге акча таап болбой турган јамылуларды канайда арбанганын крайдыҥ албаты-јоны телеэкраннаҥ текшилей кӧргӧн. Оныҥ албатыга база бир јарап турган темдеги – федерал јаҥдардыҥ ижи уйан болзо, уйан деп, тенексӱ болзо, тенексӱ деп, чынын айдып турганы болот. Ӱчинчизинде, албатыга оныҥ уурданбаганы јарайт. Ол ӧрӧ тоологон 12 губернатор чылап уурданган болзо, тинтӱ тушта айыл-јуртынаҥ эмезе иштеген јеринеҥ акча эмезе алтын чыккан болзо, албаты оныҥ адаанын албазы јарт. Бӱгӱн албаты ого јӧмӧлтӧ болзын деп, адвокаттарына тӧлӧзин деп акча јууйт. 


Шӱӱлте
 Је, элбеде алала, тереҥжиде шӱӱзе, бӱгӱн Хабаровский крайда болуп турган керектер тӧс јер ле талалардыҥ, метрополия ла периферияныҥ оҥдошпосторы болот. Орооныс Россия Федерациязы деп адалып та турган болзо, тӧс јер ле талалар ортодо колбуда бой-бойына беришкен, бой-бойынаҥ алышкан федеративный тӧзӧлгӧ јок. Хабаровский крайдыҥ албаты-јоны мындый оҥдошпоско озочыл болуп не келген дезе, элдеҥ ле озо бу тала Китайга айылдаш јатканы болот. СССР тушта Китай бистеҥ чик јок уйан болгон, эмди Китай Россия Федерациязын чик јок акалай берди. Мындый болгонында Хабаровск эмес, а Москва каруулузы јарт.
Хабаровсктогы удулажу канайда чечилерин бӱгӱн кем де айдып болбос... Эмди тургуза Москва Хабаровскло куучындажар кӱӱни јок: президент унчукпайт, башкаруныҥ председатели Ыраак Кӱнчыгышла јоругында Хабаровск барбас болды, удурум губернатор тууралайт, "Единая Россия" јербойында ноль...
С. Танытпасов
 

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 0.50 (1 голос)